Organizacja opieki społecznej stała się jednym z głównych wyzwań dla polityki publicznej zarówno w Hiszpanii, jak i w Ameryce Łacińskiej. Podczas gdy w Hiszpanii niedawna reforma ustawy o osobach zależnych i niepełnosprawnych, zatwierdzona przez Kongres Deputowanych 16 lipca, wprowadza istotne zmiany w modelu opieki, w Meksyku organizacje społeczeństwa obywatelskiego domagają się znacznie większych inwestycji w celu wdrożenia krajowego systemu, który od lat istnieje jedynie na papierze. Obie sytuacje mają tę samą diagnozę: opieka nie może być utrzymana bez wystarczającego finansowania i godnych warunków pracy.
Hiszpańska reforma, chwalona przez Platformę Społeczną Kastylii i Leónu, wzmacnia opiekę domową, rozszerza zakres pomocy osobistej i wsparcia mieszkaniowego oraz poprawia ochronę dzieci poniżej szóstego roku życia. Wprowadza również zmiany podatkowe, które zmniejszają obciążenia finansowe rodzin i eliminują przepisy dotyczące niekompatybilności świadczeń, umożliwiając bardziej elastyczne łączenie usług. Jednocześnie maksymalny czas rozpatrywania wniosków zostaje skrócony do trzech miesięcy, a także powstaje jeden punkt kontaktowy do zarządzania świadczeniami – krok naprzód, który obiecuje wyeliminować znaczną część biurokracji, która historycznie utrudniała funkcjonowanie systemu.
W ustawie uwzględniono postać opiekuna
Jednym z najważniejszych kamieni milowych reformy jest wyraźne uznanie głównego opiekuna, osoby, która w praktyce utrzymuje system, ale do tej pory nie miała specjalnego wsparcia prawnego. Osoba ta będzie miała prawo do informacji, szkoleń i wsparcia, a także do środków gwarantujących ciągłość opieki w przypadku poważnej choroby lub hospitalizacji. Organizacje opiekunów ostrzegają jednak, że uznanie prawne nie rozwiązuje jeszcze takich kwestii jak wynagrodzenie, składki na ubezpieczenia społeczne czy wcześniejsze emerytury.
Reforma wprowadza również nowy artykuł 35 bis dotyczący jakości zatrudnienia, który nakazuje ustanowienie kryteriów gwarantujących wystarczającą liczbę pracowników w ośrodkach i umożliwi ocenę wskaźników takich jak wynagrodzenia, godziny pracy i zatrudnienie tymczasowe, w podziale na płeć, wiek, pochodzenie i rodzaj świadczonych usług. To ważny krok w kierunku poprawy warunków pracy w tradycyjnie niepewnym i sfeminizowanym sektorze, choć rozwój przepisów będzie kluczowy dla zapewnienia, że nie pozostanie on jedynie deklaracją intencji.
Większa ochrona i niższe koszty podatkowe dla rodzin
W dziedzinie ekonomii reforma rozszerza zakres świadczeń zwolnionych z podatku dochodowego, w tym świadczeń związanych z opieką nad rodziną, pomocą osobistą i wsparciem mieszkaniowym. Stanowi ona również, że doraźna pomoc społeczna, przeznaczona na pokrycie podstawowych potrzeb, nie będzie uznawana za dotację, co zapobiega jej opodatkowaniu jako zysków kapitałowych. Ponadto usługi społeczne są uznawane za usługi podstawowe, a zmiana statusu może mieć poważne konsekwencje dla ich finansowania i obowiązku władz publicznych w zakresie ich gwarantowania.
Kolejnym kluczowym aspektem jest powołanie państwowej grupy roboczej ds. finansowania i stabilności systemu opieki długoterminowej, która przeanalizuje rzeczywiste potrzeby ekonomiczne i ustali kryteria ustalania wydatków. Reforma zakłada, że wkład wspólnot autonomicznych będzie co najmniej równy wkładowi rządu centralnego , a celem jest osiągnięcie 50% finansowania ze środków państwowych. Jest to jeden z najbardziej oczekiwanych punktów, ponieważ luka między uznanymi prawami a dostępnymi zasobami jest od dawna przedmiotem krytyki systemu.
Wyzwanie Meksyku: niewystarczający budżet i oczekująca współodpowiedzialność
Po drugiej stronie Atlantyku Meksyk stoi przed podobnym wyzwaniem, ale z jeszcze większą luką. Według Konsorcjum Organizacyjnego Krajowego Spotkania „Przyszłość Opieki w Meksyku”, złożonego z dziesięciu organizacji krajowych i międzynarodowych, obecny budżet jest niewystarczający do zbudowania uniwersalnego systemu. Do 2026 roku przewidywane wydatki publiczne na federalne programy opieki zdrowotnej wyniosą zaledwie 1,21% PKB, co stanowi wartość znacznie niższą od 2,9%, które MOP szacuje jako niezbędne do zapewnienia odpowiednich inwestycji publicznych.
Organizacje podają, że dziewięć na dziesięć osób z niepełnosprawnościami nie ma dostępu do opieki specjalistycznej, a jedynie 2% usług publicznych jest skierowanych do osób starszych. Ponadto, niepewna sytuacja zawodowa opiekunów jest alarmująca: tylko dwie na sto osób pracujących w domu ma dostęp do zabezpieczenia społecznego, a siedem na dziesięć nie otrzymuje żadnych świadczeń poza wynagrodzeniem. Brak praw pracowniczych dla opiekunów jest sytuacją kryzysową , zwłaszcza biorąc pod uwagę prognozy, że sektor opieki będzie jednym z największych źródeł zatrudnienia w nadchodzących dekadach.
Współodpowiedzialność jako oś transformacyjna
Zarówno w Hiszpanii, jak i w Meksyku debata na temat opieki uwypukliła potrzebę zmiany norm kulturowych, które historycznie przypisywały to zadanie kobietom. Wspólna odpowiedzialność mężczyzn, rodzin, państwa, sektora prywatnego i społeczeństwa stanowi centralną zasadę tych propozycji. W Meksyku Konsorcjum zaapelowało do wszystkich trzech szczebli władzy, ustawodawców, społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego o połączenie sił w celu konsolidacji systemu krajowego, którego celem jest stworzenie długoterminowej polityki publicznej, która zapewni, że opieka będzie gwarantowanym prawem i zbiorową odpowiedzialnością.
Na szczeblu regionalnym, Urugwajski Narodowy Sekretariat Opieki i Narodowy Instytut ds. Niepełnosprawności (INADIS) zainicjowały wymianę poglądów na temat wyzwań związanych z budowaniem kompleksowych systemów wsparcia i opieki, które wzmacniają autonomię osób z niepełnosprawnościami. Podczas Szóstego Spotkania Regionalnej Konferencji na temat Ludności i Rozwoju w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach, zorganizowanej przez ECLAC, Valentina Perrotta, zastępca dyrektora Narodowego Sekretariatu Opieki, poruszyła potrzebę „przejścia w kierunku systemów opieki, ale także, a nawet przede wszystkim, w kierunku systemów wsparcia autonomicznego podejmowania decyzji”. Ta zmiana języka i podejścia jest również postulowana w innych krajach regionu.
Hiszpańska reforma z kolei wprowadza konkretne rozwiązania dla osób z niepełnosprawnościami, takie jak powszechna dostępność jako prawo, rola koordynatora proceduralnego oraz zobowiązanie do opracowania przyszłej ustawy o zawodach związanych z interwencją społeczną. Wprowadza również środki ochrony kobiet i dziewcząt z niepełnosprawnościami oraz nakazuje ciągłą ocenę wpływu polityk na kwestie płci. Te postępy, wraz z ograniczeniem biurokracji i poprawą warunków pracy, wskazują na zmianę orientacji systemu: więcej opieki domowej, większe możliwości łączenia usług wsparcia oraz rzeczywiste uznanie opiekunów.
Jednak zarówno w Hiszpanii, jak i w Meksyku, wiele z tych środków będzie nadal wymagało opracowania przepisów i porozumień między organami rządowymi, aby stały się one skuteczne. Finansowanie pozostaje głównym wyzwaniem, a luka między tym, co przewidują przepisy, a tym, co faktycznie otrzymują rodziny, jest nadal ogromna. Droga do systemu opieki, który gwarantuje autonomię, równość i godność zarówno opiekunów, jak i osób korzystających z opieki, jest długa, ale niedawne reformy i naciski ze strony społeczeństwa obywatelskiego sprawiły, że stał się on centralnym punktem programu politycznego.
Konsolidacja powszechnego i zrównoważonego systemu opieki nie jest utopią, ale wymaga woli politycznej, stałych inwestycji i głębokiej przemiany kulturowej. Reformy zatwierdzone w Hiszpanii i postulaty organizacji w Meksyku pokrywają się w fundamentalnej kwestii: opieka jest prawem, a nie przysługą, a jej organizacja nie może nadal spoczywać na barkach kobiet . Wyzwaniem jest teraz przełożenie prawa na konkretne realia, z odpowiednimi budżetami, dostępnymi usługami i godziwymi warunkami pracy dla tych, którzy podtrzymują życie.